Depremlerin Sağlık Üzerine Etkileri: Kalp, Böbrek ve Ruh Sağlığı

Okuma süresi: 6 dakika

6 Şubat 2023, saat 04.17. Kahramanmaraş merkezli iki büyük deprem, Türkiye’de 50 binden fazla insanın hayatını kaybettiği bir felakete dönüştü. O günlerde hastanede, telefonda, sosyal medyada bana en sık sorulan soru şuydu: “Enkazdan sağ çıktık, artık tehlike geçti mi?” Ne yazık ki hayır. Depremlerin sağlık üzerine etkileri sarsıntının sürdüğü birkaç dakikayla sınırlı kalmaz. Böbrekten kalbe, bağışıklıktan ruh sağlığına uzanan, haftalar hatta yıllar süren bir zincir başlatır.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 1998–2017 arasında depremler dünyada yaklaşık 750 bin kişinin ölümüne yol açtı. Bu, doğal afetlere bağlı tüm ölümlerin yarısından fazlası demek. Bu yazıyı ilk kez 2023’te kaleme almıştım. Aradan geçen sürede Kahramanmaraş depremleri üzerine çok sayıda bilimsel çalışma yayımlandı ve tabloyu artık çok daha net görebiliyoruz.

Depremde Can Kayıpları Neden Üç Dalga Halinde Gelir?

Afet tıbbında ölümlerin üç tepe noktası olduğunu biliyoruz. İlki sarsıntı anıdır: ağır kafa, göğüs ve omurga yaralanmaları. İkinci dalga ilk saatlerde gelir. İç kanamalar, karaciğer ve dalak yırtılmaları, büyük kırıklar bu dönemin başlıca nedenleridir.

Üçüncü dalga ise sessizdir. Günler ve haftalar içinde enfeksiyonlar, böbrek yetmezliği ve çoklu organ yetmezliği nedeniyle kayıplar sürer. Bu son dalgada bebekler, yaşlılar ve kalp hastalığı, diyabet gibi kronik hastalığı olanlar en kırılgan grubu oluşturur.

Araştırmalar her ölüme karşılık yaklaşık üç yaralı olduğunu gösteriyor. Yaralanmaların çoğu kol ve bacaklarda; kırık, çıkık ve yumuşak doku ezilmeleri sık görülüyor. Enkazda açılan kirli yaralar ise tetanoz açısından ayrı bir risk taşıyor.

Enkazdan Çıkmak Yetmez: Crush Sendromu ve Böbrekler

Uzun süre göçük altında kalan birinin kaslarında büyük bir hasar oluşur. Basınç kalktığı anda ezilen kaslardan miyoglobin ve potasyum aniden kana karışır. Sonuç? Böbreklerin süzme kanalları tıkanır, potasyum kalbi durdurabilecek düzeye çıkabilir. Bu tabloya crush sendromu diyoruz.

Türk Nefroloji Derneği Böbrek Afet Çalışma Grubu’nun 46 merkezden 1.024 hastayı kapsayan çalışması, Kahramanmaraş depremlerinde crush sendromlu hastaların üçte ikisinde akut böbrek hasarı geliştiğini, yaklaşık yüzde 40’ında kompartman sendromu görüldüğünü ortaya koydu. Hastanede ölüm oranı yüzde 9,8’di. Önceki depremlere göre bir ilerleme bu; ama yazarların da vurguladığı gibi, sıvı tedavisi ve acil diyaliz konusunda düzenli tatbikata hâlâ ihtiyaç var. Bir başka merkezin verileri de diyalize başlamanın en önemli nedeninin yüksek potasyum olduğunu gösterdi.

Depremin Kalbe Etkisi: Kalp Krizi, Kırık Kalp ve Tansiyon

Kardiyolog olarak en çok üzerinde durduğum konu bu. Ani ve şiddetli korku vücutta bir adrenalin fırtınası yaratır. Kalp hızlanır, damarlar daralır, kan pıhtılaşmaya meyilli hale gelir. 1994 Northridge depremi sonrası yapılan klasik bir çalışmada deprem günü ani kardiyak ölümlerin belirgin biçimde arttığı gösterilmişti. Farklı depremlerde kalp krizi sıklığında ilk hafta içinde yüzde 35’e varan artışlar bildirildi.

Kahramanmaraş depremlerinde de durum farklı olmadı. Hatay’dan bildirilen bir deneyimde akut koroner sendrom başvurularında belirgin artış görüldü. Dikkat çekici olan şuydu: Duygusal stres yaşayan gençlerde koroner damar yırtılması (spontan diseksiyon) ve damar spazmı sık rastlanan tablolardı.

Bir de “kırık kalp sendromu” var: Takotsubo. Kalp krizini taklit eden, çoğu zaman geri dönüşlü bu tablo depremlerden sonra artıyor. Balkan Medical Journal’daki bir değerlendirme, depremzedelerin kaos ortamında göğüs ağrısı ve nefes darlığını önemsizleştirdiğini, bu yüzden tanının sıklıkla atlandığını vurguluyor.

Tansiyon da etkileniyor. Deprem sonrası haftalarda kan basıncında 10–20 mmHg’ye varan yükselmeler görülebiliyor; özellikle ilaçlarına ulaşamayan hipertansiyon hastalarında. Uykusuzluk, soğuk, tuzlu hazır yiyecekler ve sürekli tetikte olma hali bu yükselişi besliyor. Kendi riskinizi merak ediyorsanız kardiyovasküler risk hesap makinesi iyi bir başlangıç olabilir.

Çadır Kentlerde Gizli Tehlike: Enfeksiyonlar, Su ve Beslenme

Altyapı çöktüğünde temiz su ile atık su birbirine karışabilir. Kalabalık, kapalı alanlarda yaşamak solunum yolu enfeksiyonlarının ve ishallerin hızla yayılmasına zemin hazırlar. Bit, uyuz, kene ve sivrisineklerle bulaşan hastalıklar da gündeme gelebilir. Sahipsiz hayvanlarla temas arttığı için kuduz riskini de unutmamak gerekir.

Gıdaya erişimin bozulması özellikle çocuklarda ve yaşlılarda beslenme bozukluğuna yol açar. Depremzede hastalarımda sık gözlediğim bir şey var: Paketli, tuzlu hazır gıdalar hem tansiyonu hem şekeri bozuyor. Mümkün olan ilk fırsatta taze gıdaya dönmek önemli.

Soğuk, Sıcak ve Kesintiye Uğrayan Tedaviler

Mevsim de belirleyici. Şubat ayındaki Kahramanmaraş depremlerinde hem enkaz altında hem çadırlarda hipotermi ciddi bir tehditti. Yaz depremlerinde ise sıcak çarpması ve sıvı kaybı öne çıkar.

Sessiz ama büyük bir sorun daha var: kronik hastalık tedavisinin yarıda kalması. Diyaliz, insülin, kan sulandırıcılar, tansiyon ilaçları… İlaçsız geçen her gün, o “üçüncü dalga”ya bir kişi daha eklenmesi anlamına gelebilir.

Görünmeyen Yara: Deprem Sonrası Ruh Sağlığı

Binalar yeniden yapılır; bazı yaralar ise zaman ister. 2025’te yayımlanan ve yaklaşık 6.000 depremzedeyi kapsayan bir meta-analiz, Kahramanmaraş depremlerinden 18 ay sonra bile yetişkinlerin yaklaşık yüzde 41’inde olası travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) bulunduğunu gösterdi. Depresyon ve kaygı bozukluğu da yaygındı ve çoğu zaman birlikte görülüyordu.

Ruh sağlığı ile kalp sağlığı arasındaki bağ sanıldığından güçlü. Uzun süren stres, uyku bozukluğu ve depresyon; tansiyonu, kalp ritmini ve kalp krizi riskini olumsuz etkiler. Kısacası psikolojik destek almak, aynı zamanda kalbinizi korumak demek.

Kimler Daha Fazla Risk Altında?

Çocuklar, yaşlılar, gebeler, engelli bireyler ve kronik hastalığı olanlar. Yaşlı sağlığı açısından önemli bir ayrıntı var: Yaşlılar tahliyede yavaş kalabiliyor, bazen de evlerini terk etmek istemiyor. Deprem bölgesinden göç etmek zorunda kalanlar ise iklim mültecilerinde gördüğümüz sağlık risklerinin benzerleriyle karşılaşıyor. Kalbinizi uzun vadede korumak için Sıfırdan Kalp Sağlığı rehberime de göz atabilirsiniz.

📝 Özet

• Depremde ölümler üç dalga halinde gelir; üçüncü dalga enfeksiyon ve organ yetmezliğiyle haftalarca sürebilir.
• Kahramanmaraş depremlerinde crush sendromlu hastaların üçte ikisinde akut böbrek hasarı gelişti.
• Deprem sonrası kalp krizi, kırık kalp sendromu ve tansiyon yükselmesi belirgin şekilde artar.
• Kronik hastalık ilaçlarının kesilmesi, önlenebilir ölümlerin önemli bir nedenidir.
• Depremzedelerin yaklaşık %41’inde 18 ay sonra bile olası TSSB saptandı; ruhsal destek kalbi de korur.

✅ Sonuç

Depremlerin sağlık üzerine etkileri enkazın kaldırılmasıyla bitmiyor; böbrekten kalbe, enfeksiyonlardan ruh sağlığına uzanan bu zincir aylarca, bazen yıllarca sürüyor. İyi haber şu ki bu zincirin pek çok halkası önlenebilir: Hazır bir ilaç ve sağlık çantası, kronik tedavilere ara vermemek, temiz su ve hijyen, göğüs ağrısını ciddiye almak ve gerektiğinde ruhsal destek istemek. Sarsıntıyı engelleyemeyiz, ama sonrasında kaybedilen canların bir kısmını kurtarmak hepimizin elinde.

---

Bu yazıda anlatılanlar bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi için doktorunuzun önerileri çerçevesinde hareket ediniz. Ayrıntılar için Tıbbi Bilgilendirme ve Sorumluluk Reddi.

---

Benzer İçerikler

Youtube Kanalımız

[instagram-feed feed=2]